گفتوگو من با رتنا عثمان، عضو ارشد انجمن غیردولتی خواهران اسلام- منتشر شده در نشریه مونوریل
عنوان این انجمن برای کسانی که در ایران زندگی میکنند ممکن است یادآور خیریههای اسلامی، آموزشگاههای کوچک و بزرگ قرآن و یا محافل برگزاری انواع مراسم مذهبی باشد. اما در مالزی، این نام لرزه بر اندام بسیاری از سیاستمداران و افراطیون اسلامی میاندازد؛ چرا که خواهران اسلام یادآور تشکیلاتی از زنان حقوقدان، روزنامهنگار و مبارزیست که برای تحقق برابری حقوق زن و مرد مسلمان در مالزی تلاش میکنند. از نظارت بر روند دادگاههای شریعت تا آموزشهای چهره به چهره به زنان روستایی و در نهایت لابیگری در مجلس به منظور تغییر مصوبات و قوانین. در این گفتوگو، رتنا عثمان – مدیر برنامههای این انجمن - از گذشته، حال و چشمانداز فعالیتهای خواهران اسلام میگوید.
چه ضرورتی در اواخر دههی 80 باعث راهاندازی این انجمن شد؟
همانطور که میدانید مالزی کشوری چندمذهبیست. از زمانیکه قضاوت در مورد مسلمانان از غیرمسلمانان تفکیک شد و به دادگاههای شریعت سپرده شد، بسیاری از حقوقدانان و وکلای زن به این نتیجه رسیدند که قضاوت در مورد زنان مسلمان با تبعیضهای زیادی روبهروست. آنها آشکارا در مقایسه با زنان غیرمسلمانان هموطنشان از حقوق کمتری برخوردار بوده و هستند. این موضوع باعث نگرانیهایی شد.
چطور تبعیضهایی؟
برای مثال در دادگاههای شریعت بارها شنیده شده زمانیکه زنی از خشونت همسرش در خانه شکایت میبرد، بهجای رسیدگی عادلانه، به او گفته میشود «چکار کردهای که باعث عصبانیت همسرت شدهای؟ بهتر است به خانه برگردی و خودت را اصلاح کنی و برای شوهرت همسر مناسبتری باشی». این تبعیضها در زمان طلاق، تفکیک دارایی بعد از طلاق، و از همه بیشتر چندهمسری بروز و ظهور بیشتری دارد.
به نظر میرسد «چندهمسری» در مالزی روایج زیادی دارد. گفته میشود این مقوله جریانی فرهنگی و ریشهدار در جنوب شرق آسیاست. نظر شما در این رابطه چیست؟
بله چند همسری بر خلاف دیدگاه رایج در این منطقه، تنها به مسلمانان محدود نمیشود. در زمانهای قدیم چند همسری نزد نژادها و اقوام دیگر این منطقه نیز روایج زیادی داشت؛ اما زمانی که قانون مدنی مالزی این موضوع را ممنوع کرد، قانونگذاران اسلامی آن را نقد کردند. آنها اصرار داشتند چندهمسری برای مردان مسلمانان جایز است. به همین دلیل امروزه مردم مالزی تصور میکنند مسلمانان دقیقن به خاطر دین و مذهب، چند همسر اختیار میکنند
البته واقعیت هم همین است که اسلام چندهمسری مردان را جایز میداند.
بله، اما برای آن شرط و شروطهای زیادی میگذارد. متاسفانه کسانی که قوانین اسلامی را وضع میکنند، بهجای سختگیری در اعمال و نظارت این شروط، آنها را تسهیل میکنند. «عدالت» و «ضرورت» دو شرط مهم اخذ همسر دوم است، اما دادگاهها بهجای تاکید به این دو امر، راههای میانبر را پیش پای مردان میگذارند. بهطوری که امروزه مردهای مسلمان مالزی تصور میکنند داشتن چند همسر حق آنهاست و اساسن یک فریضهی مبارک دینیست. در عین حال خواهران اسلام معتقدند بسیاری از قوانینی که در زمان پیامبر عنوان شده مربوط به دوران خود ایشان است و با تغییرات زندگی مدرن باید تناسب داشته باشد. ما در این انجمن بر اساس اسلام و در چارچوب این دین، تفسیر متفاوتی از حقوق زنان مسلمان داریم و بر اساس آن فعالیت میکنیم.
میدانید که این صحبت شما مخالفان جدی زیادی دارد. بسیاری معتقدند که قوانین اسلامی جاودانه است و برای تمام عصرها قابل اجراست.
پاسخ ما به این افراد همیشه این بوده که چطور قوانین مالکیت، بانکداری و تجارت را آنقدر به روز کردهاید که با قوانین بینالمللی سازگار است و با عصر مدرن مطابقت دارد، اما در مورد حقوق زنان و خانواده تعصب به خرج میدهید و به 1400 سال پیش رجوع میکنید؟ به نظر شخص من زنان عرب با توجه به شرایط آن زمان در برابر قوانین اسلامی که پیامبر ارایه کرده بسیار خرسند بودهاند؛ چرا که این قوانین به آنها اعتبار و حقوق انسانی زیادی بخشیده. اما آیا میتوان موقعیت زنان امروز را با آنها مقایسه کرد؟ در مالزی پروندههای زیادی هست از زنانی که یک مجموعهی بزرگ تجاری را سرپرستی میکنند و از درآمد زیادی برخوردارند، اما دادگاه شریعت سرپرستی فرزند را به خاطر زنبودن از او دریغ میکند. یا دخترانی که با فوت زودهنگام پدر سرپرستی خواهران و برادران کوچکشان را به عهده میگیرند، اما در میانسالی برای امور حقوقی نیاز به امضا یا رضایت برادر کوچکشان دارند. بهنظر انجمن ما این قوانین توهینآمیز است و جایگاه و شان زن مسلمان را کوچک میشمرد.
ما بهتازگی موفق شدیم با تغییر قانون، این حق را به زن مسلمان بدهیم که در صورت غیاب شوهرش بتواند برای جراحی ضروری فرزندش فرم رضایتنامه را امضا کند. یا اینکه قانون امضای او را برای سرویس ایاب و ذهاب مدرسهی فرزندش به رسمیت بشناسند.
هدف و رسالت اصلی انجمن خواهران اسلام چیست؟
اهداف اصلی ما تبلیغ حقوق زنان در چارچوب اسلام و حذف تبعیض و بیعدالتیست. ما این هدف را از طریق تغییر پیشساختههای ذهنی افراد دنبال کرده و آنها را به احترام بیشتر به حقوق انسانی زنان و برابری آنها با مردان دعوت میکنیم. در عین حال، به منظور تغییر قوانین در چارچوب مساوات، عدالت و قضاوت در اسلام، تلاش میکنیم تا آگاهی عمومی را افزایش دهیم. رسالت ما ترویج قواعد مربوط به برابری جنسیتی، قضاوت، آزادی و جایگاه زنان مسلمان است.
چه فعالیتهایی برای رسیدن به این اهداف انجام میدهید؟
یکی از خدمات ما در بخش آگاهی عمومی، مشاورهی حقوقیست. در این انجمن وکلا، حقوقدانان و مشاورانی هستند که بهصورت رایگان و از طریق تلفن، نامه، ایمیل، و ملاقات حضوری دربارهی مسایل حقوقی مشاوره میدهند و زنان را از حقوقشان در چارچوب قوانین جاری در زمینههای، طلاق، چندهمسری، حقوق مربوط به دارایی همسر و حضانت فرزند آگاه میکنند. این خدمات که از سال 2003 با عنوان «کلینیک حقوقی» آغاز بهکار کرده، تا به حال بیش از 4هزار مراجعه کننده داشته است. البته تصور نکنید که همهی مراجعهکنندگان را زنان تشکیل میدهند. پدران و پسرانی هستند که برای احقاق حقوق دختران و مادرانشان بعد از طلاق به ما مراجعه میکنند تا بتوانند از قوانین آگاه شوند.
از دیگر خدمات ما «کلینیک حقوقی سیار» است که با همکاری یک انجمن دیگر از سال 2008 آغاز بهکار کرده و به صورت سیار، در مناطق مختلف کشور حضور پیدا میکنیم و اطلاعات لازم را دربارهی قوانین و حقوق مربوط به زنان در اختیار متقاضیان قرار میدهیم.
متاسفانه بسیاری از زنان در دادگاهها به علت عدم آگاهی از قانون، از حق مسلمشان محروم شدهاند. از سال 2006، خواهران اسلام برنامهی دیگری را با عنون «نظارت بر دادگاهها» آغاز کرده که با فرستادن یک کارشناس حقوقی، بر روند کار قضاوت در دادگاههای شریعت نظارت میکند.
از طرف دیگر تحقیق آکادمیک و وسیع، پایهی تمام فعالیتهای ما در این انجمن است، چرا که ما برای ارائه حرفهایمان به قانونگذاران به مدرک معتبر نیاز داریم. احتیاج داریم تا تاثیر اجرای قوانین تبعیضآمیز آنها در جامعه را به صورت علمی آشکار کنیم. کارهای تحقیقاتی چه به صورت میدانی انجام شود و چه در سمینارها و نشستها ارایه گردد، در نهایت به صورت کتاب یا جزوه منتشر میشود که تاکنون تعداد آن به 27 عنوان رسیده است.
آیا شما در زمینهی برابری جنسیتی در قوانین اسلام ظرفیت تطابق با قوانین حقوق بشر را میبینید؟
بله، این بستگی به نگاه قانونگذاران به قرآن و مفاهیم اسلامی دارد. برای ما حجت آن است که در آیات قرآن بارها زنان و مردان در کنار هم با عناوینی چون مومن و مومنه و مسلم و مسلمه یاد شده. پس نگاه خداوند به زن و مرد برابر است. اما در مورد احکام معتقدیم که آنها باید با شرایط زمان تغییر کند همانطور که در مباحث دیگر این اتفاق بهراحتی رخ داده است. تحقیقات علمی به همین دلیل ارزشمند است. برای مثال، پروژهی بزرگی را در زمینهی چندهمسری در مالزی آغاز کردیم که اکنون بعد از دو سال نتایج آن در مرحلهی نگارش است. در این تحقیق با تعداد بسیار زیادی از زنان مالزیایی در سرتاسر کشور که به عنوان همسر اول و دوم (یا بیشتر) با مقولهی چند همسری روبهرو هستند گفتوگو کردهایم. چندهمسری را بر روی کودکان این خانوادهها بررسی کردیم و به نتایج بسیار تکاندهندهای رسیدیم. تصور میکنم ارایهی این تحقیق جامع موج بزرگی را در کشور به راه خواهد انداخت. اگر قانونگذاران دادگاههای شریعت معتقدند که برداشت درستی از اسلام و قرآن دارند و اگر «مساوات» و «عدالت» شرط اصلی برای مردان چندهمسر است چرا وضعیت این زنان و کودکان به شکل دیگریست؟
بزرگترین مخالفان فعالیتهای انجمن خواهران اسلام چه کسانی هستند؟
«مسلمان افراطی». آنها کسانی هستند که از فعالیتهای ما احساس ناامنی میکنند؛ چرا که به زن نگاهی برابر و انسانی ندارند و او را یکی از املاک و داراییهای خود میدانند. این دسته از مسلمان در برابر فعالیتهای ما موضع میگیرند و بهراحتی ما را متهم به غربزدگی، بیبندوباری و یا اسلامستیزی میکنند.
آیا شما با انجمنهای مدافع حقوق زنان در سایر کشورهای اسلامی نیز همکاری و تبادل نظر دارید؟
البته، یکی از مظاهر دخالت انسان در قوانین اسلامی مطالعهی قوانین سایر کشورهای اسلامی است. اینکه بنا به تفسیر، موقعیت و شرایط، قانونگذاران حق کمتر یا بیشتری برای زنان مسلمان قایل شدهاند جای تامل دارد. خواهران اسلام بهصورت فعال در سمینارهای خارج از کشور شرکت میکنند و از حقوقدانان و فعالان مدافع حقوق زنان برای سخنرانی و ارایه نتایج تحقیقاتشان دعوت مینماید. در این بخش، تمرکز ما بیشتر به انتقال این اطلاعات به روزنامهنگاران، محققان، دانشجویان و افرادیست که با جامعه سر و کار دارند و بر افکار عمومی تاثیرگذار هستند.
آیا خواهران اسلام در راستای احقاق حقوق زنان طی این سالها موفق به تغییر قانون نیز شده است؟
در سال 1984 طی تلاشهای بسیار زیاد و لابیهای گسترده با نمایندگان مجلس، حقوقدانان و افراد تاثیرگذار، یکی از پیشروترین قانونهای اسلامی در سطح جهان اسلام به تصویب مجلس مالزی رسید. برای مثال در آن زمان 5 شرط مهم برای چند همسری مردان به تصویب رسید، اما متاسفانه این محدودیت به مذاق بسیاری خوش نیامد و سرانجام در سال 1994، با فشار اسلامگرایان افراطی، 2 شرط از این شروط حذف شد و یکی از آنها تغییر مهمی کرد و راه را برای دورزدنهای قانونی باز کرد. اما ما همچنان به مبارزات خود ادامه میدهیم. طی سالهای اخیر تغییراتی – هرچند جزیی - را در زمینهی حضانت فرزند و حق زن از دارایی مرد بعد از طلاق و یا اخذ همسر دوم ایجاد کردهایم. تصور میکنم مهمترین تاثیرگذاری انجمن ما در بخش آگاهی عموم است. امیدوارم روزی این قوانین با شان و مقام زنان مسلمان مالزی و با توجه به دستآوردهای آنان در اجتماع تغییر کند و ما در این کشور و سایر کشورهای اسلامی شاهد برابری حقوق زنان و مردان باشیم.
پیش از این مطالب متنوعی درباره ی اسلام در مالزی نوشته ام که علاقمندان می توانند از طریق این مطلب به سایر مطالب نیز دسترسی داشته باشند.
صفحه اول
ارتباط با نویسنده
درباره نویسنده
